Evacuatie Enkhuizen
- 1940-1945: De Tweede Wereldoorlog
Toen op 1 september 1939 de oorlog uitbrak, bleef Nederland voorlopig neutraal. Bunschoten vormde een deel van de Grebbelinie. Als verdedigingsmaatregel werden de polders onder water gezet en het vee afgevoerd. Er werden ook plannen voor evacuatie van de bewoners voorbereid.
Begin van de bezetting
In de week na de capitulatie van de Nederlandse strijdkrachten keerden de inwoners in georganiseerd verband, of op eigen houtje met botter of ander vervoer terug. Na een grote schoonmaak hernam het gewone leven in feite zijn loop. De gemeente kende geen bezetting van Duitse soldaten. In 1941 ontbond de bezetter de gemeenteraad en het college van B&W, zodat voor hem burgemeester Van den Berg (in functie vanaf 1938) het enige aanspreekpunt was. Hij heeft zich in zijn benarde tussenpositie voor de bevolking buitengewoon goed van zijn taak gekweten. Hij wist zich vrijwel tot het eind van de oorlog tegenover de bezetter te handhaven.
Gebrek, verzet en razzia’s
Maar naarmate de oorlog vorderde namen de gevolgen van de bezetting wel degelijk toe. Er ontstonden tekorten, zodat voedseldistributie (bonkaarten) werd ingevoerd. Er moest worden verduisterd. Er werden goederen gevorderd. Vanaf november 1944 was er geen elektriciteit. De spannendste tijd in de voedselvoorziening was de vorstperiode van december 1944 tot januari 1945.
Tegelijk nam het verzet, vooral in vormen van ontduiking en weigering, een ongekend grote vlucht. Het dorp zat vol met onderduikers. Het verzet was er allereerst op gericht deze mensen van levensonderhoud te voorzien. De bevolking toonde een saamhorigheid die buitengewoon groot was. De grootste inbreuk op het dagelijks leven waren de enkele razzia’s (o.a. 28 maart 1944 en 27 januari 1945).
Er zijn toen dorpsgenoten opgepakt, die in concentratiekampen terechtkwamen, waar sommigen zijn omgekomen. Ds. M. Post heeft enkele weken gevangen gezeten.
Het was een gelukkige omstandigheid dat er juist in deze jaren geweldig grote visvangsten waren. De laatste kortstondige bloei van de visserij was niet alleen hieraan te danken, maar ook aan een ‘vlucht’ in de voedselvoorziening om maar niet in Duitsland te hoeven werken. Onder de voedselvoorziening viel ook het aardappelsvaren vanuit Friesland. Een deel van de visvangst werd niet op de afslag gebracht, maar achterovergedrukt. Boeren deden trouwens ook aan clandestiene slacht. Daarmee werd in eigen onderhoud en dat van anderen voorzien, of gehandeld. Uiteraard was er aan het eind van de oorlog sluikhandel.
Tussen de linies - De bevrijding
Het gewapende verzet van de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) kwam na Dolle Dinsdag (5 september 1944) als voorbereiding op de bevrijding voor het eerst bij elkaar onder leiding van de onderwijzers Klaas Balkema en Lammert Duijst. Het begin van de oorlog was voor de inwoners dramatisch, het eind ervan tragisch. Van 20 april tot 5 mei 1945 lag het dorp tussen de linies van de strijdende partijen: de Canadezen in Nijkerk en de Duitsers in Eemdijk, Baarn en Hoogland. De BS nam tijdelijk het gezag over. Tot 28 april vonden beschietingen vanuit Baarn en De Oude Pol plaats en op 22 april volgde een Duitse aanval over de Westdijk tot aan het Schapenhok. Als gevolg van dit alles vielen 17 dodelijke slachtoffers. Een flink deel van de bevolking vluchtte daarom hals over kop over de Oostdijk of de Nijkerkerweg naar Nijkerk. Het plaatselijk militair gezag werd 30 april ingesteld (tot 1 september), de plaatselijke BS werd op 22 juni opgeheven. Eemdijk bleef tot 5 mei Duitse bezetting houden. Het noordelijk deel was zelfs 26 april geëvacueerd. Bij de bevrijding op 5 mei werd er natuurlijk uitbundig feest gevierd, maar het grote georganiseerde bevrijdingsfeest was van 28 augustus tot 1 september.
