Parochie Bunschoten
- 1280 - 1580: Eerste kerk in Bunschoten
Een eigen kerk voor Bunschoten
Terwijl Bunschoten te Veld als een afsplitsing van Ter Eem beschouwd kan worden, was Bunschoten te Veen (Uitwijk) een op zichzelf staande eenheid. In het midden van de 13de eeuw, mogelijk als gevolg van de uitspraken vanaf 1203, werden beide delen één administratieve eenheid, die vervolgens de basis voor een eigen parochie is geworden.
De bewoners waren voor communie, dopen, huwen en begraven eerst op Eembrugge aangewezen. Ergens tussen 1280 en 1294 moet Bunschoten zijn eigen kerk hebben gekregen. Deze parochie had dezelfde omvang als het gerechtsgebied en de latere gemeente Bunschoten. Duyst en De Haar bleven behoren tot het grondgebied van de parochie Leusden.
Pastoors
De abt van de Utrechtse Sint-Paulusabdij, kreeg het recht de pastoor te benoemen. De pastoor en het kerkgebouw werden echter niet vanuit de tienden onderhouden, maar uit de pacht van enkele landerijen. Deze landerijen zijn tegenwoordig nog steeds in bezit van de hervormde kerkvoogdij. Er zijn maar enkele namen van pastoors overgeleverd: Heer Meerten in 1525, en Rycout Luytensz, die in 1536 en 1548 wordt vermeld.
Er is enige tijd een Tertiarissenklooster Sint-Gertrudis geweest, dat in 1422 met bisschoppelijke toestemming als Sint-Barbaraklooster naar Amersfoort is verplaatst.
De Bunschoters
Rond 1330 moet Bunschoten een voor die tijd al vrij groot dorp zijn geweest. In de rekeningen van de Schout van Eemland (1329-1335), waarin alle opgelegde boeten werden aangetekend, komen veel mensen uit Bunschoten voor, meer dan uit welke andere plaats in de omgeving ook. Er is niet aan te nemen dat de bewoners extra misdadig waren.
De mensen hadden toen nog geen achternaam, maar gebruikten vaak een bijnaam of noemden zich naar hun vader. In de vorm van Borgert (Burkhart) kwam de naam Bort al voor. Rond 1440 zijn de familienamen Nagel en Heuveling al bekend. Het is niet meer na te gaan waar deze mensen oorspronkelijk vandaan kwamen. Het ligt wel voor de hand dat ze vooral uit naburige dorpen gekomen zijn, Hoogland, Ter Eem, Baarn en Soest, en onderdanen van de Utrechtse bisschop waren.
