Dit is een artikel uit het derde nummer van Bun Historiael uit 2016.
Op 9 oktober 2015 was ik bij de presentatie van het Woordenboek Huizer Dialect in het gemeentehuis van Huizen. Het boek is gekocht voor de bibliotheek van Historische Kring Eemnes.
In de jaren 2002 tot 2004 was er bij de HKE aandacht voor het Eemnessers, waardoor er stukjes in de kwartaalbladen verschenen met bijzondere Eemnesser woorden. Omdat men wel zegt, dat het Eemnessers meer lijkt op het Bunschoters, hebben we tweedehands het Woordenboek van Bunschoten-Spakenburg en Eemdijk gekocht. Door de presentaties in Huizen, de verhalen in het Huizer woordenboek en enige vergelijking tussen de dialecten, kreeg ik de volgende indruk van de drie dialecten. Ze lijken op Nederlands met wat verbuigingen, maar hebben ook een aantal sterk afwijkende woorden. Je denkt aan slordig spreken, maar het is toch wat anders, want het Huizers blijkt al enkele honderden jaren bijna ongewijzigd te bestaan. Ook voor het Bunschoter woordenboek zijn oude bronnen gebruikt. Namelijk in de jaren 1930 geschreven brieven, die ook waren gebaseerd op herinneringen van de spreektaal omstreeks 1880.
Hier volgt een indruk van de twee woordenboeken en een beperkte vergelijking van het Eemnessers met het Bunschoters en Huizers.
Huizer woordenboek
De presentatie van het woordenboek was een belangrijke gebeurtenis. Samenwerking voor dat onderwerp is ongeveer 44 jaar geleden begonnen (najaar 1971). Met vallen en opstaan is het doel eindelijk bereikt. Het resultaat mag er zijn. Een fraai uitgegeven boek met 318 pagina’s.
De woordenlijst geeft naast de vertaling van ongeveer 2000 woorden van het Huizers bij elk woord enkele regels waarin het wordt gebruikt. Hier volgen voorbeeldzinnen voor twee woorden, die ook in het Bunschoter woordenboek staan.
Gebruik van het woord aarst (= anders): In klaine darpen was ‘t vroger gewooënte óm bij- en scheldnamen te gebruiken. Dat was oëk wel noëdig, ómdat je aarst nijt kónnen uitduien wéël je hemmen mózzen.
Gebruik van het woord langd (= land): Ik gae graeg af en too naer een aar langd, mar ‘k zou in gien aar langd wullen wooënen.
Het boek bevat ook een index Nederlands-Huizers. Naast deze basishoofdstukken voor elk woordenboek zijn er toelichtende hoofdstukken, zoals de historie van het Huizers, de grammatica, voorbeeldteksten en een terugblik op het tot stand komen van het boek. Bij het boek hoort een cd met allerlei teksten i.v.m. het Huizers. De samenwerking met de Historische Kring Huizen begon pas in 2002, maar was belangrijk voor het eindresultaat.
In de tijdens de presentatie gesproken stukjes Huizers waren slechts enkele woorden die ook de personen naast mij niet begrepen. Dat was onder andere in de zin: We sprakken in huis Huizers, mar als er kijer kwamen werd het Hollangs. Door het zinsverband dachten wij in de zaal, dat kijer zoiets betekent als gasten van buiten. Zodra ik het woordenboek in handen had, zocht ik daarom naar het woord keier of kijer. Een echte Huizer wees me op het woord Kijnd (= kind). Het woord kijer staat daarbij in voorbeeldzinnen. Namelijk: Z’n ouwers sprakken altijd Huizers mót mekaar en mót hum oëk, want hij was de ouwste van de kijer.
In het woordenboek is het volgende geschreven over de herkomst van het Huizers. In fictieve brieven van ca. 1770 lijkt het Huizers veel op het nu nog gesproken Huizers en op de huidige dialecten in het oosten van het Gooi. De specialist van het Meertens Instituut, de heer Jan Berns, wees op de positie die het Huizers inneemt tussen de Hollandse dialecten die in het westen worden gesproken en de ‘Saksische’ dialecten gesproken in het oosten. Andere onderzoekers constateerden overeenkomsten met het Utrechts en Veluws. Het lijkt een tussenvorm van het Veluws en het Hollands.
Bunschoter woordenboek
Het woordenboek van Bunschoten is al uitgegeven in 1996. Het omvat 286 pagina’s. Ook voor het Bunschoters speelde de heer Berns van het Meertens Instituut een belangrijke rol. Direct na zijn lezing in 1984 voor de Historische Vereniging ‘Bunscote’ begon men aan het woordenboek. De Bunschoters konden sneller tot resultaten komen dan de Huizers, omdat de onderwijzer G. Blokhuis in de jaren 1932 tot 1936 en in de jaren 1947 tot 1949 veel gegevens over het dialect aan de voorganger van het Meertens Instituut had gezonden. Daardoor was er bij de start al een basis van 4000 woorden. Het woordenboek bevat globaal 5000 woorden. Bij het aanvullen met eigentijdse dialectwoorden en voorbeeldzinnen werd de werkgroep geconfronteerd met twijfelgevallen. Wat is dialect en wat moesten zij rekenen tot vormen van sub-Algemeen Nederlands. Evenals het Huizer woordenboek geeft ook dit boek regels van spelling en uitspraak, maar er is geen index van Nederlands naar Bunschoters. Er staan opvallend veel woorden in die te maken hebben met de visserij.
Ook dit woordenboek geeft bij veel woorden voorbeeldzinnen. Hier volgen twee zinnen met dezelfde woorden als bij het Huizers.
Met het woord aorst (= anders): Zò is ‘t niet, mâkker, dât hên ze ming aorst verteld.
Met het woord lângd (= land): Meeuwen op ‘t lângd, sturrum vur de hângd (storm voor de hand = op til).
Het Eemnesser dialect
Bij de Historische Kring Eemnes gaf de Werkgroep Dialecten in de jaren 2002 tot 2004 aandacht aan het Eemnessers. Dat was aansluitend op een lezing van de heer Berns, gehouden in maart 2002. Verspreid over vier kwartaalbladen behandelden Wim Hilhorst Jzn en Gerard Bisschop vragenlijstjes, om de kennis van de HKE-leden te testen. Belangrijke bijdragen daarvoor kwamen van Betty en Gerard Makker. In totaal kwamen ruim 30 Eemnesser woorden aan de orde. In 2004 gaf de werkgroep ook een cd uit met huiskamergesprekken van Eemnessers die het dialect onder elkaar nog wel spraken. Het Eemnessers van die cd is voor mij moeilijker verstaanbaar dan het Huizers van hun cd, maar dat komt ook door het soort opnamen.
De Eemnesser Werkgroep Dialecten was van mening, dat het Eemnessers veel overeenkomst heeft met het dialect van Bunschoten-Spakenburg en Eemdijk. Dat is een belangrijke reden, waarom we naast het Woordenboek Huizer Dialect het Woordenboek van Bunschoten-Spakenburg en Eemdijk hebben gekocht. Bijgaande tabel geeft aan, dat van 34 Eemnesser woorden 19 ongeveer gelijk zijn aan het Bunschoters en 11 ongeveer gelijk aan het Huizers. Bij de vergelijking werden verschillen in uitspraak en spelling genegeerd. Ondanks dit getalsmatige verschil, is mijn conclusie, dat het Eemnessers tamelijk sterk overeenkomt met beide andere dialecten. Het is namelijk een kleine steekproef van bijzondere Eemnesser woorden en in het Bunschoter woordenboek staan meer dan tweemaal zoveel woorden dan in het Huizer woordenboek.
Hier volgen nog voorbeeldzinnen van het Eemnessers met de woorden ‘anders’ en ‘land’ die ook in de voorbeeldzinnen voor Huizers en Bunschoters zijn gegeven. Deze voorbeelden zijn opgesteld door Wim Hilhorst Jzn.
Met het woord aenders (= anders): Gao vamme daem aef, aenders schup ik je dr’af.
Met het woord laend (= land): Die kniepert het zoveul laend, dattie ut end nie zien ken.
In die voorbeeldzin valt op, dat ze in het Huizers en Bunschoters het gebruik van de ng in zulke woorden kenden, maar in het Eemnessers niet.
Bij het inzien van de woordenboeken viel bij Wim nog wat op. Zoals in het voorbeeld getoond, lieten de Eemnessers de ij en de ui klinken als ie en uu, terwijl de Huizers dat niet deden, maar de Bunschoters weer wel!
Tabel 1:
Nederlands | Huizers | Bunschoters | Eemnessers |
ijzer | ijzer | iezer | iezer |
ruim | ruim | ruum | ruum |
Voor de klanken ij en ui lijkt de uitspraak van het Huizers op het Nederlands en het Eemnessers op het Bunschoters.
Tabel 2:
NL betekenis | Huizers | Bunschoters | Eemnessers |
Stok voor klimerwten (erwten laten rijzen) | | | Arterieze |
Ontbijtkoek | Bolle kook ~ Eemnessers | Dikke koek* | Bollekoek |
Gecastreerde big | | | Borg |
Stier | = Eemnessers | = Eemnessers | Bul |
Erf van boerderij | Erf =Werf (~helling) | Ingang weiland | Dam |
Vrouw | Vrouw = mins | =Eemnessers/Huizers* | Frommes |
Trots | = Eemnessers als groës | = Eemnessers | Groos |
Guur | = Eemnessers | ~ Eemnessers als haoreg | Haerig |
Korte bijl | | = Eemnessers | Hiep |
Bergruimte boven stal | ~ Eemnessers als hilder | = Eemnessers, ook knechtenkamer | (hilt) |
Biggen | | Keutje = klein varken | Keuen |
Knechtenkamer boven koeien | | Zie hilt | Kit |
Vloeken | Zie vleuken | Zie vleuken | Knoken |
Ridderzuring | | | Koert of koerse struuke |
Lieveheersbeestje | bokëtórretjen | Kukelesoantje* | Kokkelhaan |
Gehoekte schep met lange steel | | ~ Eemnessers als laok | Laojik |
Pech | | | Malleur |
Vlaamse Gaai | = Eemnessers | | Marrikolf |
Onlangs | ~ Eemnessers als óngerlest | ~ Eemnessers als ongerleast | Ondelest |
Schuin tegenover | | | Overschoeks |
Koolwitje | | = Eemnessers | Pennevoegel |
Schort | = Eemnessers | =Eemnessers* | Schulk |
Narcissen | | | Teloze |
Uiterwaarden | | = Eemnessers als uterdiek | Uuterdieke |
Vee naar andere wei brengen | | = Eemnessers | Verkampen |
Moerasachtig land | | = Eemnessers | Vils |
Vloeken | = Eemnessers | = Eemnessers | Vleuken |
Loopruimte achter groep in de stal ?? | | ~ Eemnessers Bunschoters: Voedergoot | Wees |
Koeien op stal drinkwater geven | | = Eemnessers | Weteren |
Rijen pas gemaaid gras | Zie zwad | Zie zwad | Wiersen |
Voerbak voor varkens | | | Zeuning |
Zeug | = Eemnessers | = Eemnessers | Zog |
Rij pas gemaaid gras | = Eemnessers | = Eemnessers | Zwad |
Rij hooi in land | | = Eemnessers | Zweel |
Vergelijking van de drie dialecten. Deze woorden van het Eemnessers zijn behandeld in de HKE-kwartaalbladen 2003-2 p. 68, 2003-3 p. 106, 2004-2 p. 118 en 2004-3 p. 165. In de kolom Bunschoters zijn 4 regels toegevoegd door reactie van Klaas van Twillert en gemerkt met *.
Auteur: Rom van der Schaaf
Dit is een artikel uit het derde nummer van Bun Historiael uit 2016.